ในปี 2502 หลังจากที่พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช และสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ เสด็จพระราชดำเนินเยี่ยมราษฎรภาคอีสานและภาคเหนือเป็นครั้งแรกนับแต่ครองราชแล้ว ทั้งสองพระองค์ได้เสด็จ ฯ เยี่ยมราษฎรภาคใต้เป็นอันดับต่อไป โดยเสด็จ ฯ ทางรถไฟจากสถานีสวนจิตรลดา สู่จังหวัดนครปฐมซึ่งเป็นแหล่งที่พุทธศาสนาเข้ามาสู่ดินแดนประเทศไทย พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวถวายธูปเทียนเป็นพุทธบูชา โดยให้ผู้ว่าราชการจังหวัดนครปฐมนำไปถวายสักการะ พระปฐมเจดีย์ ต่อจากนั้นได้เสด็จไปยังจังหวัดชุมพรซึ่งเป็นปลายทางของการเสด็จพระราชดำเนินโดยรถไฟ และนับจากจังหวัดนี้เป็นต้นไปจะเป็นการเสด็จ ฯ โดยรถยนต์พระที่นั่ง
ที่ศาลากลางจังหวัดชุมพร ผู้ว่าราชการจังหวัดนำข้าราชการพร้อมด้วยภรรยาและราษฎรเข้าเฝ้าทูลละอองธุลีพระบาท ในบรรดาผู้ที่มาเฝ้านั้นบางคนอุตส่าห์มาจองที่ด้านหน้า ซึ่งต้องไปตั้งแต่ ตีสี่ และมีตั้งแต่คนชราลงไปถึงเด็กเล็ก ๆ การเข้าเฝ้าอย่างใกล้ชิดทำให้แต่ละคนมีความตื้นตันใจในพระมหากรุณาธิคุณ
ที่จังหวัดระนอง ปลัดกระทรวงมหาดไทยนำผู้ว่าราชการจังหวัดระนองเข้าเฝ้าทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวายพระแสงราชศัตราตามโบราณราชประเพณี ในบริเวณนี้มีศิลาจารึกที่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงจารึกพระปรมาภิไธยไว้เมื่อครั้งเสด็จฯมาเยือน พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช และสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์พระบรมราชินีนาถ ก็ได้ทรงจารึกพระปรมาภิไธยไว้ด้วย จากนั้นได้เสด็จฯ ทอดพระเนตรการขุดแร่ของบริษัท ไซมีสทีน เดรดยิ่ง ที่ตำบลบางนอน อำเภอเมืองจังหวัดระนอง และเสด็จ ฯ ไปทรงวางดอกไม้ที่สุสานตระกูล ณ ระนอง อันเป็นตระกูลที่ได้สร้างความเจริญรุ่งเรืองให้กับจังหวัดระนองตั้งแต่ยังเป็นป่าดงดิบ
ที่อำเภอตะกั่วป่า จังหวัดพังงา มีชายชราอายุ 99 ปีพร้อมด้วยภรรยาอายุ 89 ปี มาคอยเฝ้ารับเสด็จ ฯ ด้วยความจงรักภักดี จากนั้นรถยนต์พระที่นั่งได้แล่นเข้าสู่ท่าข้ามซึ่งใช้เป็นทางลำเลียงรถยนต์และผู้คนข้ามไป เกาะภูเก็ต ผู้คนในจังหวัดภูเก็ตมากมายมารอรับเสด็จฯ ต่อจากนั้นทั้งสองพระองค์เสด็จฯ ทอดพระเนตรกิจการเหมืองสูบเจ้าฟ้า ซึ่งเป็นการทำเหมืองด้วยการฉีดน้ำแรงดันสูง จากนั้นก็ดูดทรายที่มีแร่ดีบุกขึ้นมาบนรางล้างแร่ ให้น้ำไหลลงไป เหลือแต่ดีบุกบนรางล้างแร่ ที่ภูเก็ตมีสถานท่องเที่ยวที่สวยงามหลายแห่งรวมทั้งหาดสุรินทร์ซึ่งเป็นที่พักผ่อนของชาวเมือง ซึ่งทั้งสองพระองค์ได้เสด็จพักผ่อนพระวรกาย ด้านประชาชนได้ถวายสิ่งของที่งมมาจากทะเล เช่น หินปะการัง ราษฎรชาวพังงาได้เข้าเฝ้าอย่างใกล้ชิด รวมทั้งชาวอิสลามในจังหวัดนี้
นอกจากนี้ ยังได้เสด็จฯ วัดสุวรรณคูหา ที่ซึ่งพระมหากษัตริย์องค์ก่อนก่อนเคยเสด็จ ฯ ที่ตำบลอ่าวลึก จังหวัดกระบี่ ทั้งสองพระองค์ได้ทรงพักดื่มพระสุธารสที่ธารโบกขรณี จากนั้นเสด็จฯ ยังศาลากลางจังหวัดกระบี่ ทรงมีพระราชดำรัสถึงช้างเผือกที่ส่งไปถวายด้วย
ที่จังหวัดนครศรีธรรมราช ทรงทำพระราชพิธีสมโภชพระบรมธาตุ ซึ่งประดิษฐานอยู่ในวัดมหาธาตุตามราชประเพณี ในระหว่างการเสด็จพระราชดำเนิน มีการระบาดของอหิวาตกโรคจึงให้มีการฉีดวัคซีนแก่ประชาชนในทุกจังหวัดที่เสด็จพระราชดำเนินผ่าน
จังหวัดตรัง พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดชพระราชทานโอวาทเกี่ยวกับการปลูกต้นยาง จากนั้นได้เสด็จ ฯ วัดคูหาสวรรค์ จังหวัดพัทลุง ซึ่งมีภูเขาหินปูน มีการถวายดาบโบราณของตระกูล ณ พัทลุง มีพวกชาวพื้นเมืองที่อยู่ห่างไกลมาเข้าเฝ้า
จังหวัดสงขลา ได้จัดให้มีงานชนวัวและมโนราห์ ซึ่งเป็นการแสดงขึ้นชื่อของจังหวัดและได้เสด็จฯ ทางชลมารค ทอดพระเนตรภูมิประเทศในทะเลสาบสงขลา ซึ่งมีการจัดซุ้มในทะเลรับเสด็จฯด้วย ที่อำเภอหาดใหญ่ ซึ่งมีคนคึกคัก มีการแสดงหลากหลายและยามกลางคืนก็มีไฟประดับตามซุ้ม ที่จังหวัดสตูล ซึ่ง เป็นจังหวัดเล็กๆ ชาวอิสลามจำนวนมากมารับเสด็จฯ ที่คลองแงะ มีคนนำหมีมาถวาย
ที่จังหวัดปัตตานี เสด็จฯ เยี่ยมค่ายตำรวจตระเวนชายแดน ที่อำเภอโคกโพ ชาวปัตตานีได้จัดการต้อนรับด้วยขบวนแห่คชสีห์จากทุกอำเภอในจังหวัด รวมทั้งมีขบวนแห่นกที่ประดับประดาสวยงาม ประชาชนแต่งกายในชุดพื้นเมือง จากนั้นได้เสด็จ ฯ ไปศาลปัตตานีเพื่อฟังการพิพากษาคดีด้วย
ที่จังหวัดยะลา มีการจัดขบวนแห่ โดยมีสตรีที่เคยไปเมกกะมาแล้วเป็นผู้นำ นอกจากนี้มีการสาธิตวิธีใช้ไม้ซางของเงาะซาไก มีการแสดงรำกริช การแสดงสีละหรือมวยอิสลาม ชาวไทยอิสลามมารอรับเสด็จฯ เกินคาดเพราะอยู่ในเวลาถือบวช ที่ยะลามีวัดคูหาพิมุขหรือวัดถ้ำ มีพระพุทธไสยาสน์องค์ใหญ่สมัยศรีวิชัยอยู่ในถ้ำ ที่อำเภอสายบุรีซึ่งที่เคยมีเจ้าครองนครในอดีต อิสสามในอำเภอสายบุรีแตกต่างกับอิสลามในอำเภออื่น คือใช้ภาษาไทยกันมาก
นราธิวาส อันเป็นจังหวัดสุดท้ายในสี่จังหวัดภาคใต้ ที่อำเภอบาเจาะ มีน้ำตกบาโจอันงดงาม เสวยพระกระยาหารกลางวัน และทรงจารึกพระปรมาภิไธย เป็นที่ระลึกในตอนบ่ายได้เสด็จทอดพระเนตรการแสดงที่ชายทะเล ได้แก่ สกีน้ำ
จาก นราธิวาส ทั้งสองพระองค์ได้เสด็จ ฯ ขึ้นรถไฟพระที่นั่งที่สถานีตันหยงมัส มาสู่สุราษฎร์ธานี ซึ่งเป็นจุดสุดท้ายในการเสด็จประพาสภาคใต้ มีขบวนแห่เรือในแม่น้ำตาปี และมีการแข่งเรือซึ่งผู้ชนะได้รับพระราชทานรางวัลจากพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช
ตามเส้นทางการเสด็จประพาสภาคใต้ เราจะเห็นภาพของพสกนิกรมาเฝ้ารอรับเสด็จอย่างเนืองแน่น พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช และสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ ทรงให้ความเป็นกันเองและถามไถ่ราษฎรที่มาเฝ้ารับเสด็จ เป็นประสบการณ์ที่ผู้เข้าเฝ้าต่างซาบซึ้งและยากที่จะลืมเลือน
ภาพยนตร์นี้จึงมีคุณค่าเป็นบันทึกประวัติศาสตร์การเสด็จ ฯ เยี่ยมราษฎรจังหวัดต่าง ๆ ทางภาคใต้อย่างเป็นทางการครั้งแรกของพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช และสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ เป็นการเสด็จ ฯ ที่อยู่ในความทรงจำของราษฎรไม่แต่ในจังหวัดต่าง ๆ ของภาคใต้เท่านั้น แต่ของราษฎรในเวลานั้นทั่วประเทศ เพราะในเวลานั้นโทรทัศน์ยังไม่แพร่หลายและมีอยู่เฉพาะในกรุงเทพ ฯ ภาพยนตร์นี้ได้รับการนำออกฉายตามโรงภาพยนตร์และภาพยนตร์กลางแปลงเคลื่อนที่ไปทั่วประเทศ
ขอบคุณที่มาจาก Film Archive Thailand (หอภาพยนตร์)
